Kurki, Baby i Wielki Wóz. Jak nasze prababki nazywały gwiazdy

Plejady – w polskiej tradycji ludowej Kurki, Kurczęta, Kokoszki i Baby. Fot. NASA, ESA, AURA/Caltech, Palomar Observatory (domena publiczna, Wikimedia Commons

Kiedy dziecko wyciąga palec w stronę rozgwieżdżonego nieba i pyta „a tamta jak się nazywa?", najuczciwsza odpowiedź brzmi: to zależy, kogo zapytasz. Zanim gwiazdy dostały oficjalne, katalogowe oznaczenia, w polskich wsiach nosiły imiona zupełnie inne – ciepłe, domowe i całkiem niepoważne. Kurki. Kokoszki. Baby. Wóz. Warto je znać, bo to najprostszy sposób, żeby pokazać dziecku niebo tak, jak oglądały je jego prababki.

Kurki, Kokoszki i Baby, czyli najładniejsza gromada na niebie

Jest na niebie miejsce, które zauważa każde dziecko bez podpowiedzi: maleńka, zbita grupka gwiazd, wyglądająca trochę jak rozsypany okruch. To Plejady – gromada otwarta, którą gołym okiem widać przez całą polską jesień i zimę, wysoko na południowo-wschodnim niebie.

Oficjalna nazwa przyszła z greki. Ale w polskiej tradycji ludowej ta sama grupka nazywana była zupełnie inaczej: Kurkami, Kurczętami, Kokoszkami, a także Babami. Znana była również jako Siedem Sióstr. Nietrudno zgadnąć, skąd wzięły się te pierwsze: dla ludzi, którzy codziennie mieli do czynienia z podwórkiem, ciasna gromadka drobnych świateł wyglądała jak kwoka z kurczętami. Niebo opisywano tym, co było pod ręką.

Jeszcze starsza warstwa nazw sięga czasów przedchrześcijańskich. W mitologii słowiańskiej Plejady bywały nazywane Wołosożarami albo Dziećmi Wołosa – od imienia boga Wołosa. Ta sama plamka światła, trzy różne kultury, trzy różne opowieści.

Co ważne dla rodziców planujących wieczorne wyjście: Plejady widać z Polski od października do marca, a najdogodniejszy moment wypada w grudniu, około godziny 23. Gromadę bez trudu dostrzeżemy gołym okiem, ale jeśli macie w domu zwykłą lornetkę, warto ją zabrać – w niej widać znacznie więcej gwiazd, a wokół nich delikatną, szarą mgiełkę. To światło odbite od pyłu, przez który gromada właśnie przelatuje.

Dobra ciekawostka na koniec spaceru: światło, które właśnie wpada Wam do oczu, wyruszyło w drogę około 444 lat temu. Tyle mniej więcej wynosi odległość Plejad od Ziemi w latach świetlnych. Patrząc na Kurki, widzicie więc światło, które opuściło je jeszcze w XVI wieku – i dopiero teraz dotarło nad Wasze podwórko.

Wielki Wóz i sztuczka, która działa na każdym dziecku

Drugi układ, który rozpoznaje w Polsce niemal każdy, to Wielki Wóz. Formalnie nie jest to gwiazdozbiór, tylko asteryzm – charakterystyczny wzór złożony z siedmiu najjaśniejszych gwiazd gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Nazywają się Dubhe, Merak, Phecda, Megrez, Alioth, Mizar i Alkaid, choć przy pierwszym wyjściu na dwór te imiona są zupełnie zbędne.

Zbędne, bo Wielki Wóz ma do zaoferowania coś znacznie lepszego niż lista nazw – konkretną sztuczkę. Cztery gwiazdy tworzą skrzynię wozu, trzy kolejne dyszel. Znajdźcie dwie gwiazdy tworzące tylną ściankę skrzyni: to Merak i Dubhe. Teraz poprowadźcie w myślach linię od Meraka do Dubhe i przedłużcie ją mniej więcej pięć razy. Trafi ona w niezbyt jasną gwiazdę, która wisi samotnie – to Gwiazda Polarna. A skoro ją znaleźliście, to wiecie, gdzie jest północ.

Dla sześciolatka to nie jest lekcja astronomii. To jest magia, którą można powtórzyć następnego wieczoru i pokazać babci.

Wielki Wóz nad wydmami. Fot. Great Sand Dunes National Park and Preserve (domena publiczna, Wikimedia Commons)

Kto właściwie nadaje gwiazdom nazwy?

Tu dochodzimy do rzeczy, która zaskakuje większość dorosłych. Dziś jedyną instytucją, która formalnie zatwierdza nazwy obiektów na niebie, jest Międzynarodowa Unia Astronomiczna. Ale to organizacja stosunkowo młoda, powstała w 1919 roku. Przez zdecydowaną większość historii ludzkości nikt gwiazd oficjalnie nie nazywał.

Nazwy powstawały oddolnie. Żadna komisja nie zatwierdziła Kurek. Nikt nie wpisał Wielkiego Wozu do rejestru. Te nazwy istniały, bo ludzie patrzyli w to samo miejsce nieba przez pokolenia i potrzebowali jakoś o nim mówić – a potem przekazywali je dzieciom przy okazji jesiennych wieczorów.

Warto powiedzieć to wprost, bo dotyczy również współczesności: komercyjne rejestry gwiazd nie zmieniają nazw naukowych. Jeśli ktoś wykupi gwiazdę z dedykacją, jej oznaczenie w katalogach astronomicznych pozostaje takie samo, a astronom po drugiej stronie świata nadal nazwie ją ciągiem liter i cyfr. To nazwa symboliczna, pamiątkowa – i nie ma sensu udawać, że jest inaczej.

Tyle że – i tu tkwi cała rzecz – Kurki też nigdy nie były oficjalne. A przetrwały kilkaset lat.

Nazwa, która znaczy coś dla jednej rodziny

Bo nazwa na niebie nigdy nie działała dlatego, że ktoś ją zatwierdził. Działała dlatego, że ktoś jej używał. Gromada gwiazd stawała się Kokoszkami w jednej wsi i Babami w drugiej, i obie wersje były prawdziwe dla tych, którzy ich używali.

Dokładnie na tej zasadzie działa dziś zwyczaj, żeby nazwać gwiazdę imieniem dziecka – z konkretną datą, mapką nieba z tamtej nocy i certyfikatem, który można powiesić w pokoju. Nie jest to wpis do katalogu naukowego i nikt nie powinien tak tego sprzedawać. Jest to natomiast punkt na niebie, który w jednej rodzinie ma imię – i do którego można wracać co roku, w tę samą grudniową noc.

Dla dziecka różnica między „oficjalne" a „nasze" jest zresztą żadna. Liczy się to, że można wyjść na balkon, wskazać palcem i powiedzieć: tam.

Wyjdźcie dziś wieczorem na dziesięć minut

Nie trzeba teleskopu ani aplikacji. Wystarczy ciemniejsze miejsce – podwórko, balkon od strony pól, spacer kawałek za ostatnią latarnię – i kilkanaście minut, żeby oczy przywykły do ciemności. To najważniejszy krok, który większość ludzi pomija.

Potem wystarczy trzymać się prostego planu – trzy rzeczy, najwyżej dwadzieścia minut:

• Zacznijcie od Wielkiego Wozu. Jest największy, najjaśniejszy i widoczny z Polski przez cały rok, więc daje dziecku szybki sukces na start.

• Przejdźcie do Gwiazdy Polarnej. Linia od Meraka do Dubhe, przedłużona pięć razy. To moment, w którym zwykle pada „serio, zawsze tam jest?".

• Na koniec poszukajcie Kurek. Wysoko na niebie, maleńka zbita grupka. Jeśli macie lornetkę – to jest ten moment, żeby ją wyjąć.

Jeśli wieczór jest mroźny i bezchmurny, tym lepiej: zimowe powietrze jest bardziej przejrzyste, a gwiazdy widać wyraźniej niż latem. Ciepła czapka załatwia sprawę skuteczniej niż jakikolwiek sprzęt.

A przy okazji można powiedzieć dziecku, że ta grupka gwiazd nazywała się kiedyś Kokoszkami, bo komuś przypominała kwokę z kurczętami. Dzieci lubią takie historie znacznie bardziej niż katalogowe oznaczenia. I to właśnie dzięki takim wieczorom nazwy przetrwały kilkaset lat – nie dzięki komisjom, tylko dzięki rodzicom, którym chciało się wyjść na dwór i pokazać palcem.